Predyspozycje rasowe do występowania nowotworów u psów

Nowotwory występują powszechnie u psów. Dotyczą wszystkich ras i ich krzyżówek. Jednakże zaobserwowano, że u pewnych ras występuje większe ryzyko pojawienia się pewnych typów nowotworów, co sugeruje genetyczną podatność zapadania na dany rodzaj nowotworu.

Chociaż etiologia większości nowotworów jest prawdopodobnie wieloczynnikowa to ograniczona różnorodność genetyczna widoczna u psów czystej krwi ułatwia sprzężenie genetyczne, czyli tendencję genów, które znajdują się bliżej siebie na chromosomie, do dziedziczenia razem podczas mejozy, lub asocjację genetyczną, czyli występowanie, częściej niż można to wytłumaczyć przez przypadek, dwóch lub więcej cech w populacji osobników, z których co najmniej jedna jest dziedziczona zgodnie z regułami Mendla, w populacji stosunkowo niewielkiej w porównaniu z ludzką. Przy zastosowaniu najnowszych metod, polegających m.in. na zidentyfikowaniu genów odpowiedzialnych za choroby  opierając się na przeszukiwaniu genomu dla małych zmian, zwanych polimorfizmem pojedynczych nukleotydów, które występują częściej u osobników z daną chorobą niż u osobników bez tej choroby, mogą się okazać potężnym narzędziem do wyjaśnienia złożonych schorzeń występujących zarówno u ludzi, jak i zwierząt.

MIĘSAK HISTIOCYTARNY (HISTIOCYTIC SARCOMA)

Mięsak histiocytarny jest nowotworem rzadko występującym w populacji psów jako całości, ale u pewnych ras zauważono podatność do zapadania na tę chorobę. Dotyczy to zwłaszcza berneńskich psów pasterskich, u których rozsiana postać mięsaka histiocytarnego jest przyczyną śmierci do 25% osobników wśród tej rasy, a także flat-coated retrieverów, u których miejscowa forma jest bardziej powszechna i stanowi w przybliżeniu 25% wszystkich nowotworów występujących u tej rasy oraz do 50% wszystkich nowotworów złośliwych. W przypadku postaci rozsianej mięsaka histiocytarnego u berneńskich psów pasterskich zazwyczaj objawy są niespecyficzne, łącznie z osowiałością, apatią, niechęcią do jedzenia i utratą wagi. W badaniach stwierdzana jest wieloogniskowa choroba, dotycząca głównie płuc, śledziony, wątroby, szpiku kostnego i węzłów chłonnych. Nieprawidłowości w badaniu krwi to głównie niedokrwistość i małopłytkowość. Choroba bardzo szybko postępuje i jest śmiertelna. Wiele psów jest poddawanych eutanazji przed postawieniem rozpoznania. Czas przeżycia od momentu diagnozy wynosił 49 dni.
U flat-coated retrieverów miejscowa postać najczęściej rozwija się w głębokich warstwach mięśni kończyn lub okołostawowo, szczególnie w okolicy łokcia. Nawet miejscowe zmiany są wysoce złośliwe i szybko rozprzestrzeniają się do okolicznych węzłów chłonnych, narządów miąższowych i skóry w ponad 70% przypadków. W ten sposób obie formy , miejscowa i złośliwa, mięsaka histiocytarnego są wysoce złośliwe. W dużej mierze odporne na konwencjonalne metody leczenia. Rokowanie jest niepomyślne.
Zaobserwowano również pewną częstotliwość występowania tego typu nowotworu u rottweilerów i golden retrieverów.

KOSTANIAKOMIĘSAK (OSTEOSARCOMA)

Kostniakomięsak kości długich jest najpowszechniejszym nowotworem złośliwym kości u psów, stanowiący 85-90% pierwotnych nowotworów kości. Prawie wyłącznie atakuje duże i olbrzymie rasy jak rottweiler, dog niemiecki, wilczarz Irlandzki, greyhound, bernardyn. Miejscem predylekcyjnym są okolice przynasad kości długich, zwłaszcza koniec dalszy kości promieniowej i koniec bliższy kości ramiennej. Etiologia kostniakomięsaków jest prawdopodobnie wieloczynnikowa. Koreluje z obciążeniem, z szybkim wzrostem kości w okresie wczesnego rozwoju i z siłą nacisku na kości z powodu obciążenia (prawdopodobnie w wyniku mikrozłamań). Wzrastająca waga i wzrost wydają się być ważnymi czynnikami predylekcyjnymi w rozwoju tego nowotworu u psów. Wykazano obecność hormonu wzrostu w próbkach kostniakomięsaków psów. Hormony płciowe mogą również przyczynić się do zwiększonego ryzyka rozwoju tego rodzaju nowotworu, czyli większe prawdopodobieństwo wystąpienia osteosarcomy dotyczy niekastrowanych samców i samic.
Fakt, że u szczególnych ras występuje podatność do wystąpienia kostniakomięsaków sugeruje, że bardziej specyficzne czynniki genetyczne mogą być zamieszane w etiologię tego rodzaju nowotworu. Inne rasy, u których zaobserwowano zwiększone ryzyko rozwoju osteosarcomy to doberman, owczarek niemiecki, golden retriever, seter Irlandzki, leonberger oraz charty, takie jak chart szkocki i borzoj oraz wspomniane wcześniej wilczarz irlandzki i greyhound. Możliwy jest zarzut, że te predyspozycje związane są z wielkością psa, a nie jego rasą, i jest to poparte faktem, że chociaż greyhoundy i whippety zaliczane są do grupy chartów, to obwodowa postać osteosarcomy występuje często u greyhoundów, natomiast jest rzadka u whippetów lub psów poniżej 25 kg masy ciała. Kostniakomięsaki w szczególności powszechnie występują u emerytowanych wyścigowych greyhoundów, możliwe znaczenie stresu lub urazów na występowanie tej choroby u tej rasy. Rodzinną zapadalność zaobserwowano u bernardynów.

NACZYNIAKOMIĘSAK (HEMANGIOSARCOMA)

Naczyniakomięsak jest wysoce złośliwym nowotworem wywodzącym się ze ściany naczyń krwionośnych. Prawdopodobnie mniej powszechny niż inne złośliwe nowotwory pochodzenia mezenchymalnego, jak np. włókniakomięsak (fibrosarcoma). Szacuje się, że stanowi 7% wszystkich nowotworów złośliwych psów. Najczęstszym pierwotnym miejscem występowania naczyniakomięsaka u psów to narządy trzewne, szczególnie śledziona i wątroba. Może również wywodzić się z prawego uszka serca. Skórna postać hemangiosarcomy jest spotykana u psów jasno umaszczonych o niepigmentowanej skórze, w szczególności na wewnętrznej stronie brzucha. Promienie UV mogą odgrywać pewną rolę w procesie powstawania tej formy choroby. U pewnych ras zauważono predylekcję do występowania trzewnej postaci naczyniakomięsaka. Zwłaszcza u owczarków niemieckich zaobserwowano zwiększone prawdopodobieństwo pojawienia się tego rodzaju nowotworu w porównaniu z innymi rasami. Także zauważono zwiększone ryzyko wystąpienia naczyniakomięsaka u bokserów i golden retriverów.
Najnowsze badania donoszą, że hemangiosarcoma stanowi poważny problem u golden retrieverów w Północnej Ameryce i szacuje się, że dotyczy 1 na 5 psów zarejestrowanych w Golden Retriever Club of America. Wysoka ilość przypadków naczyniakomięsaka u golden retrieverów w Stanach Zjednoczonych jest stosunkowo nowym zjawiskiem, ponieważ nie zaobserwowano częstego występowania tego rodzaju nowotworu u tej rasy. Ponadto nie zauważono szczególnego występowania hemangiosarcomy u tej rasy w Wielkiej Brytanii. Co więcej, dane z badań dotyczących psów ubezpieczonych pokazują, że u golden retrieverów występuje mniejsze ryzyko zachorowania niż u pozostałych ras. Jest to szczególnie interesujące, ponieważ w badaniach dowodzących różnorodności genetycznej wśród czterech wspólnych ras psów w USA i Europie, golden retrievery prezentowały wysoki poziom różnorodności genetycznej pomiędzy europejskimi i amerykańskimi subpopulacjami, umożliwiającymi podzielenie ich na dwie różne populacje w analizach grup z odpowiadających im pochodzeniach geograficznych. Podczas, gdy mniejszą różnorodność zaobserwowano u berneńskich psów pasterskich i bardzo niewielką u rottweilerów lub flat-coated retrieverów z dwóch kontynentów. Ten wynik jest częściowo zależny od popularności i wielkości populacji. Golden retrievery są bardzo popularną rasą, więc jest olbrzymia pula genów na obu kontynentach i krzyżowanie między tymi populacjami jest rzadkie. W przeciwieństwie do flat-coated retrieverów popularność w Wielkiej Brytanii zanikła po zakończeniu I Wojny Światowej, pozostawiając małą pulę genów, z której czerpią współczesne psy. Ta rasa nadal reprezentuje stosunkowo małą populację na całym świecie, która ogranicza zmienność genetyczną w obrębie rasy bez względu na geograficzne położenie.
Nie tylko geograficzna zmienność genetyczna niektórych ras wskazuje na znaczenie uwzględnienia w populacji substruktury w badaniach genetycznych przy wykorzystaniu osobników z całego świata. Genetyczna różnorodność pomiędzy golden Retrieverami z Europy a z Północnej Ameryki może być także kluczem do zrozumienia etiologii naczyniakomięsaka u tej rasy.

GUZ Z KOMÓREK TUCZNYCH (MASTOCYTOMA)

Guz z komórek tucznych jest powszechnym nowotworem dotyczącym skóry psów. Szacunkowo stanowi 7-21 % wszystkich nowotworów skóry u tego gatunku. W Wielkiej Brytanii mastocytoma jest drugim co do popularności złośliwym nowotworem występującym u psów (po mięsaku tkanek miękkich) z częstotliwością występowania 129 na 100 000 ubezpieczonych psów na rok. Skórna postać guza z komórek tucznych jest zazwyczaj pojedynczą zmianą, ale jej kliniczny wygląd może być zmienny, a także może rozwijać się więcej niż jeden niezwiązany guz. U bokserów i bulldogów, włączając bullmastiffy, boston terriery, stafford bull terriery, zaobserwowano zwiększone ryzyko rozwoju guza z komórek tucznych. Może to być związane z wspólnym pochodzeniem. Rasy zostały zestawione w grupie ściśle powiązanych filogenetycznie. U rhodesian ridgebacków, mopsów, wyżłów weimarskich, beagle’ów i golden retrieverów, także zaobserwowano zwiększone ryzyko. W jednym z badań zaobserwowano zjawisko występowania mastocytomy u młodych shar-pei. Nisko zróżnicowana postać guza z komórek tucznych (III stopień złośliwości histologicznej) częściej występuje u zwierząt młodych.
WYSOKIE RYZYKO ROZWOJU MCT NISKIE RYZYKO ROZWOJU MCT
bokser shollie*
rhodesian ridgeback pudel toy
wyżeł węgierski chihuahua
boston terrier lhasa apso
wyżeł weimarski pudel miniaturowy
shar-pei husky syberyjski
bullmastiff yorkshire terrier
mops rottweiler
labrador retriever dog niemiecki
american staffordshire terrier doberman
golden retriever jamnik
seter angielski cocker spaniel amerykański
pointer angielski mieszaniec

*German Shepherd Collie – nowa rasa, krzyżówka Owczarka Niemieckiego i Collie
Tabela 1. Rasy, u których najczęściej oraz najrzadziej dochodziło do rozwoju Mastocytomy na podstawie sondażu niedawno przeprowadzonego w Stanach Zjednoczonych (Identification of the most common cutaneous neoplasms In dogs and evaluation of breed and age distributions for selected neoplasms. J.A. Villamil, C.J. Henry, J.N. Bryan et al.)
Natomiast w badaniach przeprowadzonych przez autorów źródłowego artykułu najwięcej przypadków guzów z komórek tucznych zaobserwowano u labrador retrieverów, golden retrieverów, staffordshire bull terrierów (w porównaniu z całą populacją pacjentów kliniki autorów), a rzadziej dochodziło do rozwoju mastocytomy u owczarków niemieckich, cocker spanieli, cavalier king charles spanieli, west highland white terrierów. Guzy z komórek tucznych wykazują duże zróżnicowanie kliniczne. Co ciekawe to rasa może mieć na to wpływ. Chociaż u bokserów i bulldogów występuje wyższe ryzyko rozwoju mastocytomy, to te rasy mają tendencję do niskiej stopnia złośliwości, czyli mniej agresywnej postaci, jak również w przypadku mopsów. Labradory retrievery mają tendencje do bardziej agresywnych nowotworów oraz u golden retrieveriów występuje ryzyko rozwoju rozsianych guzów.

CHŁONIAK/BIAŁACZKA (LYMPHOMA/LEUKEMIA)

Chłoniak złośliwy jest najczęściej występującym nowotworem układu krwiotwórczego u psów. Szacunkowo dotyczy od 13 do 33 na 100 000 psów rocznie. Zaobserwowano, że rasy psów odgrywają rolę w epidemiologii chłoniaków. W kilku przeprowadzonych badaniach zauważono, że ryzyko wystąpienia chłoniaka jest znacznie wyższe w przypadku bokserów, bullmastiffów i buldogów w porównaniu z innymi rasami. Natomiast u bassetów houndów, bernardynów, terierów szkockich, airedale terrier, bouvier des flandres, labradorów retrieverów i rottweilerów ryzyko rozwoju chłoniaka jest podwyższone. W epidemiologii chłoniaków zaważono również powiązania rodzinne. Opracowane dane na temat populacji ubezpieczonych psów w Wielkiej Brytanii wykazały istotną zależność rasy, z bokserem, bulldogiem, mastiffem na czele, z zwiększoną częstością występowania chłoniaka w niektórych przedziałach wiekowych. Natomiast u angielskich springer spanieli, golden retrieverów, rottweilerów wskaźnik częstości występowania chłoniaka w pewnych przedziałach wiekowych był wyższy niż oczekiwano.
RASA WIEK ≤ 3 LAT 4 LATA ≤ WIEK ≤ 6 LAT 7 LAT ≤ WIEK ≤ 9 LAT 10 LAT ≤ WIEK ≤ 14 LAT
U. / P.U. / P.U. / P.U. / P.RAZEM
BOKSER 1 / 1,06 2 / 1,05 4 / 0,75 3 / 0,52 5628
BULLDOG 3 / 0,38 0 / 0,24 0 / 0,10 0 / 0,006 1720
BULLMASTIFF 0 / 0,21 3 / 0,17 0 / 0,09 0 / 0,016 1075
ANG. SPRINGER SPANIEL 0 / 0,72 0 / 0,87 1 / 0,89 3 / 0,93 4308
GOLDEN RETRIEVER 5 / 1,02 3 / 2,78 1 / 2,40 6 / 2,86 11348
ROTTWEILER 0 / 0,45 0 / 0,32 2 / 0,44 0 / 0,38 2446
POZOSTAŁE RASY 13 / 17,32 19 / 21,6 19 / 22,31 15 / 22,31 104159
RAZEM 130684

(objaśnienia skrótów: U. - wyniki uzyskane w badaniu; P. - wyniki przewidywane)
Tabela 2. Zależność rasy psów ze zwiększoną częstością występowania chłoniaka na podstawie populacji ubezpieczonych psów w Wielkiej Brytanii. Porównanie obserwowanej liczby przypadków chłoniaka w zależności od rasy i przedziału wiekowego w stosunku do wartości wyliczonych na podstawie występowania chłoniaka w danym wieku (D. S. Edwards, W. E. Henley, E. F. Harding, J. M. Dobson, and J. L. N. Wood, Breed incidence of lymphoma in a UK population of insured dogs, Veterinary and Comparative Oncology, vol. 1, no. 4, pp. 200–2206, 2003).
Badano również zależność między rasą a immunofenotypem chłoniaka. Zaobserwowano predyspozycję rasową bokserów do występowania chłoniaków T-komórkowych. Natomiast u owczarków niemieckich i rottweilerów zauważono zwiększono zachorowalność na chłoniaka B-komórkowego.

CZERNIAK (MELANOMA)

Czerniaki stosunkowo często występują u psów. Stanowią 4% nowotworów skóry i są jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych jamy ustnej u psów. Nowotwory wywodzące się z melanocytów mają różny przebieg kliniczny u psów. Melanomy zlokalizowane w jamie ustnej/dotyczące bony śluzowej są zazwyczaj złośliwe, czyli niewielka część nowotworów w tej lokalizacji jest dobrze zróżnicowana i ma łagodniejszy przebieg kliniczny. Postać skórna i oczna mają zazwyczaj łagodne zachowanie biologiczne, ale guzy powiek i łożyska paznokcia są zwykle złośliwe. Biologiczne zachowanie czerniaków u psów może zmieniać się w szerokim zakresie i choć w wielu badaniach oceniano różnorodne wskaźniki prognostyczne, to dokładne czynniki predykcyjne nie została jeszcze ustalona. Czerniaki skóry częściej występują u psów z silnie pigmentowaną skórą, zwłaszcza u sznaucerów (zarówno miniaturowe, średnie, jak i olbrzymie) i terierów szkockich. U psów małych ras, zwłaszcza cocker spanieli i pudli oraz psów z ciemno-pigmentowaną błoną śluzową jamy ustnej zaobserwowano zwiększone ryzyko rozwoju czerniaka jamy ustnej. Inne badania dotyczące epidemiologii czerniaka jamy ustnej wykazały zwiększone ryzyko wystąpienia u chow chow, golden retrieverów, krzyżówek pekińczyków/pudli, natomiast u bokserów i owczarków niemieckich melanoma jamy ustnej była rzadziej obserwowana. Nie jest jasne, czy te predyspozycje rasowe odzwierciedlają genetyczne ryzyko czy jedynie mają związek ciemną pigmentacją u niektórych ras, czy może połączenie obu tych parametrów. Jednakże, nie zauważono powiązań rodzinnych wśród ras predysponowanych, co nie wspiera hipotezy o czynnikach ryzyka genetycznego dla melanomy. Ponadto, w jednym z badań podano, że rasy mogą mieć pewne znaczenie prognostyczne. U dobermanów i sznaucerów miniaturowych ponad 75% czerniaków jamy ustnej ma łagodny przebieg kliniczny, natomiast u pudli miniaturowych zaobserwowano, że więcej niż 85% wykazuje wysoką złośliwość, choć lokalizacja nowotworu może być czynnikiem zakłócającym rezultaty tych badań.
W epidemiologii melanomy u ludzi ekspozycja na światło słoneczne jest uznawana za czynnik środowiskowy biorący udział w patogenezie złośliwego czerniaka skóry. Jednakże u 6 do 14% chorych w wywiadzie opisywano członka rodziny chorego na czerniaka. Podejrzewa się, że w takich przypadkach odpowiadają złożone interakcje środowiskowe i genetyczne.

GUZY GRUCZOŁÓW MLEKOWYCH

Guzy gruczołów mlekowych są najczęściej występującymi nowotworami dotyczącymi całej populacji suk, stanowiące 50-70% wszystkich rodzajów nowotworów. Standaryzowany współczynnik zachorowalności wynosił 205/100000psów/rok opracowany na podstawie populacji ubezpieczonych psów w Wielkiej Brytanii. Średni wiek zachorowania wynosi około 8 lat. Dowiedziono, że stymulacja hormonalna jajników zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu gruczołów mlekowych u psów, także u innych gatunków (w tym ludzi). Usunięcie jajników i macicy przed 2 rokiem życia znacznie zmniejsza ryzyko rozwoju guzów gruczołu mlekowego w późniejszym życiu. Częstotliwość występowania guzów gruczołu mlekowego nie jest zależna od rasy. Jednakże w licznych badaniach u niektórych ras obserwowano zwiększone luz zmniejszone ryzyko rozwoju nowotworów gruczołów mlekowych, ale uzyskane wyniki były różne w zależności od badań i lokalizacji geograficznych. Ta zmienna częstotliwość zachorowań na nowotwory gruczołów mlekowych w zależności od rasy sugeruje istotną rolę czynnika genetycznego odpowiadającego za dziedziczne choroby u psów. Dowiedziono również, że w rozwoju nowotworów piersi u ludzi ma znacznie podłoże genetyczne. Jednakże, obecnie uważa się, że ryzyko rozwoju nowotworu piersi jest uważane za wieloczynnikowe. Do tej pory, mimo coraz bardziej potężnych metod techniki molekularnej, dostępnych do sekwencji nowotworów piersi, nie są w stanie wyjaśnić konkretnych czynników genetycznych, podkreśliły natomiast znaczną różnorodność genetyczną leżącą u podstaw tej choroby.

INNE NOWOTWORY POCHODZENIA NABŁONKOWEGO, RAKI

W przeciwieństwie do znacznej częstotliwości rozwoju raka płuc i raka jelita grubego w populacji ludzkiej, zwłaszcza w świecie zachodnim, występowanie raka płuc i jelita grubego jest stosunkowo rzadkie w populacji psów. Liczba rejestrowanych nowotworów i klinicznych analiz przypadków uwidoczniły predyspozycje rasowe do rożnych nowotworów, jednakże są to jedynie obserwacje kliniczne, bez poparcia badaniami genetycznymi.
 
RODZAJ NOWOTWORU PREDYSPOZYCJE RASOWE
rak gruczołów okołoodbytowych angielski cocker spaniel
angielski springer spaniel
cavalier king charles spaniel
rak płaskonabłonkowy palców sznaucer olbrzym
pudel duży
rak nabłonka przejściowego pęcherza moczowego
rak dolnych dróg moczowych
terier szkocki
west highland white terrier
owczarek szetlandzki
airedale terrier
beagle
rak prostaty doberman
owczarek szetlandzki
terier szkocki
beagle
german short haired
pointer
airedale terrier
elkhund szary
rak żołądka owczarek szkocki długowłosy
owczarek belgijski
rak tarczycy golden retriever
beagle
husky syberyjski
rak jamy nosowej owczarek szkocki
owczarek szetlandzki
nowotwory aorty/ciałka aortalnego
(paraganglioma, przyzwojak)
buldog angielski
bokser
boston terrier
nowotwory mózgu bokser
golden retriever
boston terrier
nowotwory jąder
guz z komórek Sertoliego
nasieniak (seminoma)
owczarek szetlandzki
owczarek szkocki
elkhund szary

Tabela 3. Dodatkowe predylekcje rasowe do występowania różnorodnych typów nowotworów (zgodnie z sugestiami z J. M. Dobson, Breed-Predispositions to Cancer In Pedigree Dogs, Hindawi Publishing Corporation, ISRN Veterinary Science, Volume 2013, Article ID 941275).
 

NOWOTWORY MÓZGU

Wewnątrzczaszkowe nowotwory złośliwe zostały dokładnie opisane u psów, gdzie najczęściej rozwijającym się guzem centralnego układu nerwowego jest oponiak, a następnie nowotwory gleju (gwiaździak i skąpodrzewiak). Brodawczak splotu naczyniówkowego, rdzeniak, neuroblastoma i wyściółczak występują rzadziej. Zaobserwowano u golden retrieverów i bokserów zwiększone ryzyko wystąpienia pierwotnych guzów wewnątrzczaszkowych w stosunku do populacji innych pacjentów z klinik autorów artykułów źródłowych. Możliwe, ze rasy brachycefaliczne mogą być bardziej podatne na rozwój glejaka. W jednym z badań zauważono, że u bokserów i boston terierów dochodzi częściej do rozwoju gwiaździaka, skąpodrzewiaka lub niezróżnicowanego glejaka niż innego rodzaju nowotworu pierwotnego śródczaszkowego. Boksery stanowią niemalże 50% psów z guzami mózgu, zakwalifikowanym do radioterapii w Cancer Therapy Unit w Cambridge.
Piśmiennictwo:
  1. J. M. Dobson, Breed-Predispositions to Cancer In Pedigree Dogs, Hindawi Publishing Corporation, ISRN Veterinary Science, Volume 2013, Article ID 941275.
  2. D. S. Edwards, W. E. Henley, E. F. Harding, J. M. Dobson, and J. L. N. Wood, Breed incidence of lymphoma in a UK population of insured dogs, Veterinary and Comparative Oncology, vol. 1, no. 4, pp. 200–2206, 2003.
  3. Artykuły wykorzystane w powyższych opracowaniach (dostępne w piśmiennictwie powyższych artykułów).
 
lek. wet. Urszula Jankowska

onkolog weterynaryjny



Absolwentka Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.
Członek Sekcji Onkologii Polskiego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt oraz European Society of Veterinary Oncology (ESVONC).
Stale pogłębia swoją wiedzę uczestnicząc w konferencjach krajowych i zagranicznych, także poświęconych medycynie onkologicznej.
Ukończyła kurs II stopnia w zakresie onkologii małych zwierząt w European School for Advanced Veterinary Studies (ESAVS).